Raadsakkoord als startpunt voor gesprek over functioneren van de raad

Datum 09-06-2020


Handreiking ‘leerkring raadsakkoorden voor griffiers: dienstbaar, maar niet gedienstig’

Ter afsluiting van de leerkring raadsakkoorden voor griffiers schreven leerkringbegeleiders Lia Randsdorp en Anka Visser een handreiking voor griffiers als aanjager, facilitator en procesbegeleider. Volgens Randsdorp lenen raadsakkoorden zich bij uitstek voor het blijven nadenken over het functioneren van de gemeenteraad. “Het haalt niet de politiek uit de raad, wat veel mensen vrezen, maar het is juist een manier om het politieke debat als gemeenteraad zo scherp mogelijk te kunnen voeren.” Griffier Wim Voeten van de gemeente Etten-Leur nam deel aan de leerkring: “Nu is het ideale moment om de dialoog over een raadsakkoord te voeren.”

Rond de gemeenteraadsverkiezingen van 2018 zijn veel fracties, gemeenteraden en hun griffies bezig geweest met de vraag of het sluiten van raadsakkoorden zou helpen om beweging te brengen in de lokale politiek. In verschillende gemeenten ontstonden vervolgens raadsbrede akkoorden, soms onder een andere noemer zoals raadsprogramma, samenlevingsakkoord, strategische agenda of beleidsakkoord. Elk met een eigen insteek; van een overeenkomst tussen de fracties in de raad gericht op de relatie, tot akkoorden waarin afspraken gemaakt worden over het samen met inwoners en partners realiseren van maatschappelijke opgaven. Ontwikkelingen die voor de rol van griffiers van belang zijn. De Vereniging van Griffiers (VvG) organiseerde in het verkiezingsjaar een workshop over het thema en het samenwerkingsprogramma Democratie in Actie besloot er vervolgens een leerkring voor in te richten. Lia Randsdorp en Anka Visser, beiden zelf ook griffier, begeleidden het traject in 2019 met 14 deelnemende gemeenten. Volgens Randsdorp was de leerkring op zichzelf al een lerend proces, iets wat de deelnemers met elkaar vormgaven. De leerkring bestond uit intervisiebijeenkomsten in klein verband en een aantal collectieve bijeenkomsten over inhoudelijke thema’s. “We hebben twee keer een sessie met Bernard Holtrop van AMI Consultancy georganiseerd, over dienend leiderschap en de kracht van dialoog. Onderwerpen die gaan over je functioneren als griffier.” De vraag ‘hoe pak ik dit aan in mijn situatie in mijn gemeente?’ stond tijdens de leerkring centraal.  

Dienstbaar, maar niet gedienstig
Van de geleerde lessen schreven Randsdorp en Visser onlangs een handreiking om andere griffiers te inspireren en vaardigheden en kennis aan te reiken rondom het inrichten van een raadsakkoord. Dat was nog lastig, want veel van het geleerde zit in de mensen, aldus Randsdorp. “We hebben zo goed mogelijk geprobeerd daar zoveel mogelijk van overdraagbaar te maken.” En dat is gelukt. De handreiking biedt voor zowel griffiers als raadsleden interessante lessen. De publicatie schetst helder de achtergronden en verschillende vormen van raadsakkoorden die er bestaan en geeft de voor- en nadelen van het invoeren van zo’n akkoord weer. En tot slot reflecteert de handreiking op de rol van de griffier in het proces. Een rol die door de auteurs wordt samengevat als ‘dienstbaar, maar niet gedienstig’.

Volgens Randsdorp zit er een permanente spanning tussen proces en inhoud voor griffiers. Op welke manier een griffier het proces rondom een raadsakkoord invult hangt af van zijn of haar eigen inzicht, tempo, vaardigheden en vooral ook de lokale situatie. Het is een voortdurend lerend proces. “Elke griffier werkt met en voor vele actoren en staat daar in principe alleen voor. Onderdeel van de functie is om naar buiten te gaan en in gesprek te gaan met collega’s om je vak te bespreken. Ook in de leerkring was dat het geval. Er ontstond als vanzelf een intervisiegroep waarin de deelnemers hun eigen ervaringen inbrachten en met elkaar bespraken.”

Hoe wil je politiek bedrijven?
Volgens Randsdorp leent het nadenken over een raadsakkoord zich voor griffiers als adviseur en ondersteuner in de gemeente bij uitstek voor het goed en geïnspireerd blijven nadenken over hoe hun gemeente politiek wil bedrijven en wil besturen met elkaar. Waarover zijn we het, ook politiek-inhoudelijk wel eens en waarover moeten we argumenteren en perspectief ontwikkelen? “Het kan helend werken om te praten over een raadsakkoord, juist als er grote tegenstellingen in de raad zijn.” Volgens Randsdorp is een begrijpelijke angst en belemmering om een raadsakkoord te sluiten de aanname dat het de politiek uit de raad haalt. “Ik denk niet dat dat gebeurt. Het biedt juist kansen om goed met elkaar na te denken over: wat is nu politiek en hoe willen wij dat bedrijven? Er zal iets van een commitment moeten zijn tussen raadsleden. Het raadslidmaatschap schept een verantwoordelijkheid; je moet met elkaar kunnen omgaan om een scherp debat te kunnen voeren. Wanneer dat niet vanzelfsprekend is, is het goed om je daarover te bezinnen. Ik gun alle raadsleden om op die manier geïnspireerd te kijken naar hun eigen functioneren. Daarbij is een sleutelrol voor de griffier weggelegd; hij of zij ondersteunt het raadsfunctioneren.” Volgens Randsdorp is het voor raadsleden soms lastig; zij willen niet ‘navelstaren over zichzelf’, maar willen hun mening geven over woningbouw, of leefbaarheid. “Maar toch zullen ze soms even naar zichzelf moeten kijken: waarom was dit een slechte vergadering, of waarom vinden inwoners dat het nergens over gaat en dat we alleen maar ruzie met elkaar maken, terwijl wij vinden dat het wél ergens over gaat?” Randsdorp hoopt dat de handreiking uitnodigt tot het blijven discussiëren en nadenken over het eigen raadsfunctioneren. “Zodat je het politieke debat zo scherp mogelijk kunt voeren, en de gemeente vervolgens zo goed mogelijk kunt besturen.”

De discussies rondom raadsakkoorden komen vaak in verkiezingstijd op, maar dat is volgens Randsdorp niet per se de goede periode. “Dan zit je in een fase van politiek inhoudelijk profileren. Maar juist nu, halverwege de rit, waarin samenwerking, consensus en focus op de dingen die moeten gebeuren de boventoon voeren, is het een goede tijd om erover na te denken: zullen we iets vastleggen of afspreken?”

Ervaringen uit Etten-Leur
Een van de deelnemende gemeenten aan de leerkring was de gemeente Etten-Leur, die al sinds 2006 werkt met een ‘raadsprogramma’. Griffier Wim Voeten was gevraagd om deel te nemen aan de leerkring om zijn ervaringen met anderen te delen en is op zijn beurt weer geïnspireerd geraakt door de ervaringen van de andere deelnemers. “Het was nuttig om te horen waar zij tegenaan liepen, hoe zij hun processen inrichtten en wat bij hen wel en niet werkt.” Voeten was daarbij met name geïnteresseerd in de ervaringen rondom samenlevingsakkoorden; een richting die Etten-Leur ook aan het verkennen is. “Hoe kun je afspraken maken met maatschappelijke partners om gezamenlijke opgaven te realiseren? In de leerkring heb ik het inzicht opgedaan om al vroeg in het proces contacten te leggen en verbinding te maken met partners. Wij zitten nu in een lastige situatie, waarbij we structureel fors moeten bezuinigen. In de raad bespreken we hoe we dat proces gaan inrichten en hoe we samen met partners overleg gaan voeren hoe we de taakverdeling op sommige onderdelen mogelijk kunnen gaan veranderen. Ook kijken we samen met partners of we maatschappelijke opgaven slimmer kunnen invullen tegen minimale maatschappelijke kosten.”

Samenlevingsakkoord
De gemeente heeft op kleine schaal overigens al ervaring met het uitwerken van een samenlevingsakkoord, rondom een park in het centrum. Voeten: “Via een coproductie van de gemeenteraad en het college hebben we nagedacht hoe we het proces zouden inrichten en hoe we samen met inwoners en ondernemers een plan konden maken voor de invulling van het park en de functies die het park moest krijgen.” De gemeente heeft de ambitie om het hele coalitieakkoord in 2022 in te richten als samenlevingsakkoord. Na de zomer begint ze al met het opstarten van het proces hoe het akkoord gevormd zal worden. “De vorige keer zijn we veel te laat begonnen, dan loop je aan tegen het feit dat de input die je ophaalt, niet meer ingezet kan worden voor de verkiezingsprogramma’s, omdat die al geschreven waren. Overigens was de opgehaalde input wel heel waardevol; we hebben het gebruikt bij het opstellen van ons raadsprogramma.”

Ideale moment
Tips voor collega-griffiers heeft Voeten desgevraagd wel. “Ga allereerst het gesprek aan met je fractievoorzitters om te kijken waar hun behoeften liggen. Maak voor jezelf een analyse: hoe zijn de verhoudingen binnen raad, met het college en met de ambtelijke organisatie en kijk dan welk type akkoord je wilt inzetten. Soms is het doel puur om de verhoudingen te verbeteren. Voor ons was het om onze kaderstellende rol te vervullen en een opdrachtgevend document op te leveren op basis waarvan het college aan de slag kon. Kijk dus goed vanuit welke insteek je een programma wilt maken samen.” Net als Randsdorp adviseert Voeten om daar nu al mee te beginnen. “Een halfjaar voor de verkiezingen komen controversiële onderwerpen niet meer op de raadsagenda. Nu is het ideale moment om de dialoog erover te voeren.” Een laatste tip van Voeten: “Probeer het als griffier niet allemaal in je eentje te doen; zoek een counterpart in de organisatie zoals de gemeentesecretaris. Hij of zij kan je helpen de benodigde inhoudelijke beleidsexpertise te verzamelen. Zoek dus altijd de samenwerking. Wanneer de verhoudingen scherp zijn; besteed daar dan eerst aandacht aan en creëer daarmee een basis voor een open gesprek los van belangen en formele rollen.”

Meer informatie