Afgestofte rapporten 9: De soorten en maten afhakers van de (lokale) democratie

Auteur Dion CoomansDatum 09-01-2020

Het bereiken van de stille meerderheid, het herwinnen van vertrouwen en het realiseren van een ‘inclusieve democratie’. Dit zijn onderwerpen waarover Democratie in Actie geregeld vragen krijgt. Hoe zijn zij (weer) te betrekken?

Dit was in 2019 een zeer actueel onderwerp en zal in 2020 onverminderd relevant blijven. Om een juiste strategie als gemeente of provincie te kiezen om verschillende soorten (afgehaakte, boze en/of mondige) inwoners een waardevolle plek te geven in de democratie is het belangrijk scherp te hebben over wie wij het nu precies hebben.

In een eerdere bijdrage aan deze rubriek schreef Claartje Brons over de gelaagdheid en verschillende niveaus van politieke onvrede en van politieke steun bij burgers in Nederland in het eerste decennium van de 21e eeuw. In de literatuur zijn meerdere burgerschapsmodellen en typologieën over de typen burgers in relatie tot democratie te vinden. In 2002 bracht de WRR het rapport ‘Mondiger of moeilijker’ uit waarin een eerste schets van typen burgers die in meer of mindere mate kritisch zijn op en zich betrokken voelen bij politiek. Een kernstuk waarop de wetenschap heeft voortgebouwd. Hoogtijd om dit rapport eens af te stoffen.


Bedrijvige, bedreigde en berustende burgers

Gabriël van den Brink (emerites hoogleraar Wijsbegeerte en Bestuurskunde aan de Universiteit van Tilburg) onderzocht voor de WRR de houdingen van groepen inwoners in de samenleving t.o.v. politiek.
Op hoofdlijnen onderscheidt hij twee trends die de houdingen van groepen in de samenleving verklaren. Ten eerste de toenemende welvaart. Het stijgen van het opleidingsniveau en de gevolgen van modernisering (in o.a. communicatie en informatie) maken dat burgers niet meer automatisch het gezag van de overheid accepteren. Zij moeten overtuigd worden van ‘de juistheid van het overheidsoptreden’ of eisen invloed (participatie) hierin op. Ten tweede zorgen deze ontwikkelingen dat groepen aan de onderkant van de samenleving moeilijk mee kunnen komen in sociaal en economisch opzicht, daarbij vergt het volgen van de politiek tijd en inspanning. Dit zorgt voor een groep burgers die zich bedreigd voelen en juist bescherming vragen van de overheid. Een overheid die door diezelfde groep gewantrouwd wordt.

Hieruit volgen drie typologieën burgers:

- Bedrijvige burgers (20%)
Relatief hoog vertrouwen in democratie, hoogopgeleid, volgen besluiten en uitvoering overheid nauwlettend, willen zelf politieke invloed, ontplooien veel initiatieven, vaardige inwoners in de publieke ruimte, positief tegenover modernisering

- Bedreigde burgers (35%)
Weinig vertrouwen in democratie, vinden dat overheid disfunctioneert, houden zich afzijdig, politici weten niet wat er leeft, willen zelf invloed op politiek, argwanend tegenover medeburgers, negatief tegenover modernisering,

- Berustende burgers (45%)
Geen uitgesproken mening, volgen politiek zonder deelname aan (maatschappelijk ) debat, neutraal tegenover modernisering, pas initiatief als politiek hun belangen schaad, afwachtende houding, actief in buurten en verenigingen.

Kortom, de geschetste tweedeling wordt later in het rapport genuanceerd. Er is grofweg een (grote) tussengroep te identificeren als er gekeken wordt naar houdingen/burgerschapsstijlen van inwoners ten opzichte van politiek.


Afhakers in de lokale democratie

Democratie in Actie heeft in 2018 ook onderzoek gedaan op dit onderwerp, specifiek gericht op de lokale democratie. Zie hieronder beknopt de bevindingen:
Niet-Stemmers (KiesKompas - 2018)
KiesKompas heeft onderzocht waarom Nederlanders wel eens een verkiezing overslaan (uitgezonderd Tweede Kamer verkiezingen) Hieruit zijn de volgende vier typen situationele niet stemmers en drie hoofdredenen om (soms) niet te stemmen voortgekomen:

  • Boze afhaker (politieke negativiteit als hoofdreden)
  • Kwetsbare buitenstaander (gevoel van gebrek aan politieke kennis of competentie als hoofdreden)
  • Levenscyclus afhankelijke buitenstaander (situationele reden)
  • Toevallige thuisblijver (situationele reden)

Afhakers lokale democratie (Ferro Explore - 2018)
Meerdere onderzoeken (Staatscommissie Remkes, LKO 2018 en Staat van het Bestuur) leggen de scherpe scheidslijn van opleidingsniveau bloot. Lager opgeleiden zijn ondervertegenwoordigd en hebben minder vertrouwen in de (lokale) democratie. Democratie in Actie onderzocht de oorzaken en behoeften in de lokale democratie:

  • Maatschappelijk juist heel betrokken, politiek totaal niet
  • Men identificeert zich met wijk/dorp, niet gehele gemeente
  • Hebben geen beeld van wat de gemeente doet. Geen onderscheid ambtenaar - politici
  • Men voelt zich niet vertegenwoordigd, bestuurders zijn ander soort mensen.
  • Het is logisch voor deze doelgroep om niet te stemmen. Men voelt geen burgerplicht
  • Men wil wel inspraak hebben op het gemeentebestuur. Behoefte aan een aanspreekpunt (face-to-face), niet per se lokale referenda.

Democratische kernwaarden (I&O research - 2018)
In dit onderzoek is inzichtelijk gemaakt hoe zowel bestuurders als inwoners vinden dat er in de lokale democratie uitvoering wordt gegeven aan een vijftal democratische kernwaarden: inclusiviteit, tegenkracht, zeggenschap, dialoog, transparantie. Hieruit is een model voortgevloeid waarin deze waarden zijn geplot langs vertrouwen. Welke waarden worden belangrijk gevonden door vertrouwende en wantrouwende inwoners en bestuurders? De kernwaarden zeggenschap en transparantie worden het belangrijkst gevonden, gevolgd door dialoog. Dit geldt voor zowel burgers als bestuurders. Inclusiviteit en tegenkracht vindt men minder belangrijk. Bestuurders vinden inclusiviteit ook belangrijker dan burgers dat vinden.

Tot slot, iedere motivatie van een inwoner om niet deel te nemen aan het democratisch proces vraagt een andere benadering van het openbaar bestuur om hen toch een waardevolle plek te geven. Ga bij jezelf te raden wat je voor de verschillende inwoners kan betekenen om hen te betrekken en vertrouwen te geven.

Gerelateerde links:

WRR - mondiger of moeilijker; een studie naar de politieke habitus van hedendaagse burgers (2002)

Onderzoeken Democratie in Actie

Kieskompas: “Typen niet-stemmers”: Onderzoek niet stemmers

Ferro: “Politieke afhakers in de lokale democratie”: Onderzoek afhakers

I&O “Democratische Kernwaarden”: Onderzoek democratische kernwaarden

Overig: