Lokale democratie als houvast in een chaotische wereld

Datum 28-11-2018

“Er is een botsing gaande over de koers van de samenleving. Maar de vraag is wel: is populisme een roep om meer democratie of betekent het juist de bijl aan de wortel van de democratie?” Volkskrant-columnist René Cuperus deelde op de Dag van de Lokale Democratische zijn visie op de democratische ontwikkelingen in ons land.

Hoe staat de lokale democratie ervoor?
“Het vreemde is: we zijn het niet eens of het nu goed of slecht gaat met de lokale democratie. Moeten we alarm slaan, of kunnen we tevreden zijn? Naar mijn idee zijn er drie opvattingen: de optimistische, de zorgelijke en de onverschillige.”

“Ten eerste zie ik vandaag een grote groep mensen die is gekomen om de vitale democratie te vieren. Zij willen van elkaar leren en elkaar inspireren. Hun drive is het opnieuw uitvinden van de lokale democratie. Dat zijn de pioniers van de democratische vernieuwing en experimenten.”

“Dan is er ook een groep die ronduit zorgelijk is en de alarmklok luidt. Zij wijzen op de groeiende kloof tussen burger en politiek, op het verouderde politieke systeem. Een recent voorbeeld daarvan is initiatief Code Oranje. Democratie heeft in hun ogen een nieuwe, stevige impuls nodig.”

De onverschilligen willen niet participeren of vernieuwen – zij willen gewoon dat alles goed geregeld is

“Een derde groep is er vandaag helemaal niet bij. De lokale democratie laat hen koud. Zij zitten niet te wachten op participeren of vernieuwen, maar willen gewoon goed bestuurd worden. Vergelijk het maar met een voetbal- of hockeyclub. Daar wil de meerderheid van de leden gewoon hun wedstrijden spelen. Zij laten het organiseren graag aan het bestuur over. Tegelijkertijd willen ze wel dat alles goed geregeld wordt. Die ambivalente houding tegenover het bestuur zie je ook terug in de lokale democratie.”

Is de opkomst van het populisme een bedreiging voor de democratie?
“De zogenaamde opstand van het volk tegen het establishment is zeker een alarmsignaal dat de democratie zoals wij die nu kennen in ons land niet goed werkt. Er is een botsing gaande over de koers van de samenleving. Maar de vraag is wel: is populisme een roep om meer democratie of betekent het juist de bijl aan de wortel van de democratie?
Los daarvan: Nederland is redelijk behoudend en regentesk. In Nederland kennen we geen rechtstreekse verkiezing van bestuurders, zoals in veel landen om ons heen. Wij kiezen niet de burgemeester maar de gemeenteraad, niet de premier, maar de Tweede Kamer. We kiezen het liefst collectieve organen, niet rechtstreeks een persoon. Dat is typisch de Nederlandse vergader- en overlegcultuur: We houden niet van individuele bestuurders met te veel macht.”

Waarom haken zoveel mensen af?
“Mensen hebben het gevoel dat ze geen grip meer hebben op de toekomst. Geen grip op de globaliserende wereld. Dat levert angst en onbehagen op. Democratisch ongemak ontstaat doordat mensen zich afvragen ‘wie zit er in de cockpit, wie is in charge?’ Zowel aan de boven- als onderkant van de maatschappij voelen mensen zich niet vertegenwoordigd in het systeem.”

Straal als lokaal bestuur uit dat er niet over de burger heen beslist wordt

Wat moet er gebeuren om de lokale democratie te versterken?
“Wat er op dit moment mis gaat, is dat een grote groep burgers optimistisch is over de toekomst, terwijl een andere groep het gevoel heeft dat die toekomst niet voor hen is weggelegd. Die groepen bij elkaar houden en weer betrekken bij de lokale gemeenschap, is de sleutel om de lokale democratie te versterken. Juist de lokale democratie moet vertrouwen bieden in de chaotische, globaliserende wereld. De crux is toekomstzekerheid. Bijvoorbeeld op het gebied van werk, pensioen en migratie. Straal als lokaal bestuur uit dat er niet over de burger heen beslist wordt over ingrijpende zaken.”

Grote groepen voelen zich niet meer vertegenwoordigd. Hoe betrek je afzijdige burgers weer bij de lokale gemeenschap?
“Door mensen te respecteren en hen met concrete beleidsingrepen het gevoel te geven ‘ik doe ertoe’. Geef aandacht en erkenning en los tastbaar problemen op voor mensen in de wijken die zich niet gehoord voelen. En zorg ervoor dat iedereen, van hoog tot laag opgeleid, meekomt. Bij veel democratische experimenten zie je dat vooral actieve, hoogopgeleide mensen meedoen die toch al betrokken waren. Zorg ervoor dat de pioniers ook het peloton meenemen.”

René Cuperus is columnist van de Volkskrant, cultuurhistoricus en publiceert over onderwerpen als globalisering, democratie en populisme. Hij is als adviseur verbonden aan het programma Democratie in Actie.