Quick Scan Lokale Democratie is voor gemeente Haarlem ‘pure winst’

Datum 19-05-2020

Wie als gemeente snel een beeld wil krijgen van de stand van de lokale democratie, kan gratis de Quick Scan Lokale Democratie aanvragen. Omdat het een digitaal instrument betreft, kan de uitvoering ervan tijdens de coronacrisis gewoon doorgaan. De gemeente Haarlem heeft inmiddels een scan laten uitvoeren en is enthousiast. “Het is een waardevol instrument om het democratisch gehalte van de gemeente te meten”, aldus wethouder Nieuwe Democratie Jur Botter. “Een mooie eerste stap voor het vernieuwen van de lokale democratie”, zegt programmamanager Nieuwe Democratie Angelina Scalzo.

De Quick Scan Lokale Democratie (QSLD) maakt een foto, een momentopname, van hoe het staat met de lokale democratie in de gemeente. Gemeenteraad, college van B en W, ambtenaren en inwoners vullen een digitale vragenlijst in over bijvoorbeeld participatie en bewonersinitiatieven. Gemeenten worden voorafgaand en na de scan begeleid en ondersteund door inhoudelijke experts van het samenwerkingsprogramma Democratie in Actie. De scan kan als startpunt dienen voor maatregelen binnen de gemeente en om in gesprek met burgers de lokale democratie te versterken.

Pure winst
De gemeente Haarlem heeft de scan inmiddels uitgevoerd onder raadsleden, college, inwoners en ambtenaren. De vragenlijst werd uitgezet bij het digipanel van de gemeente van ruim duizend inwoners en daarnaast op verschillende social mediakanalen. Ruim 1400 inwoners beantwoordden, naast ambtenaren, college- en raadsleden, meerkeuze en open vragen over hoe tevreden ze zijn met de verschillende democratische onderdelen van de gemeente. Wethouder Botter: “Wat we aan informatie hebben opgehaald is pure winst. Vooral de open antwoorden waren interessant. Uit de scan blijkt dat er duidelijke verschillen zitten tussen de ervaringen van inwoners en die van de overige groepen. Hieruit blijkt dat het lastig is om als lokale overheid een richting te bepalen hoe je de burger het beste bereikt, faciliteert en uitnodigt om deel te nemen aan de nieuwe democratie.” Ook vindt de wethouder het opmerkelijk dat veel mensen betrekkelijk weinig weten over hoe de lokale democratie functioneert. “Het verschil tussen raad en college is vaak niet duidelijk. Dat vind ik best schokkend.”

Angelina Scalzo

Angelina Scalzo merkte dat ze vanuit het programmateam Nieuwe Democratie nog zo hard kunnen werken aan het vernieuwen van de lokale democratie, maar dat dit voor inwoners geen reden is om geen kritiek te hebben. “Daarin is nog genoeg werk te doen voor ons, bijvoorbeeld in het goed uitleggen hoe processen lopen en wat er met de input van inwoners gebeurt.” Botter: “We moeten duidelijke randvoorwaarden meegeven bij bijvoorbeeld inspraakprocessen, verwachtingen scheppen en beperkingen zichtbaar maken. Dat is ons dankzij de Quick Scan nog duidelijker geworden.”

Nadat de vragenlijsten door de deelnemende groepen waren ingevuld, ontving de gemeente vanuit Democratie in Actie een eindrapport met de resultaten. Deze werden onlangs in een online agenderingsgesprek besproken. De deelnemers van de begeleidingscommissie (bestaande uit vertegenwoordigers van elk van de vier deelnemende groepen) en de DiA-contactpersoon bespraken in verschillende interactieve vormen hun verwondermomenten, de lessen uit de quick scan en de actiepunten voor het vervolg. De resultaten van de scan worden na de zomer in de raadscommissie besproken. “Ik ben benieuwd wat de gemeenteraadsleden ervan vinden en welke verbeteracties zij graag zien”, zegt de wethouder.

Spiegel voorhouden
Voor programmamanager Scalzo is de verbeteragenda onderdeel van het bestaande actieprogramma Nieuwe Democratie. “Daarmee willen we zowel participatie en inspraak verbeteren, bijvoorbeeld met cursussen hoe de politiek werkt, maar we willen ook maatschappelijke initiatieven in de stad faciliteren. Het programma is erop gericht om minder usual suspects te bereiken, door meer de wijk in te gaan, meer digitale participatie in te richten en door beter aan te sluiten bij mensen met een migratieachtergrond. Tot slot zetten we in op een cultuurverandering, door actief aan de slag te gaan met bijvoorbeeld vragen als wat kan er wel? Of wat kunt als Haarlemmer zelf bijdragen? Of: welke ruimte laat je aan bewoners zelf om hun eigen leefomgeving in te richten.” Botter vult daarbij aan: “Hierbij willen we elkaar een spiegel voorhouden en alle spelers bewustmaken van het feit dat we in een veranderende samenleving leven, waarin we meer ruimte moeten laten aan bewoners. We kunnen het als overheid niet alleen; wij zorgen voor de infrastructuur en faciliteiten om burgers tot wasdom te laten komen. Tegelijkertijd moeten wij werken aan verbetering van bijvoorbeeld basale dienstverlening, dat blijkt uit de antwoorden in de vragenlijst.”

Een uitdaging voor het laten slagen van de versterking van de lokale democratie is het draagvlak onder de partijen in de gemeenteraad om daadwerkelijk met de resultaten van de quick scan aan de slag te gaan. Botter: “De gemeenteraad van Haarlem is een van de meest detailgerichte raden van ons land. Raadsleden hebben vaak moeite met loslaten en willen veel sturing over het proces houden.” Scalzo: “Het is balanceren op het koord tussen representatieve en participatieve democratie, oftewel het overdragen van zeggenschap. Waar zit de grens tussen waar je als raad over gaat, waar laat je het los en durf je bewoners meer invloed te geven?”

Beproefd instrument
Hoe kijken de geïnterviewden terug op het uitvoeren van de Quick Scan Lokale Democratie? Scalzo: “Ik vond de samenwerking heel prettig. Hulpvragen werden snel beantwoord en het is fijn te werken met een instrument dat al beproefd is door andere gemeenten. Wij profiteren van de geleerde lessen van de gemeenten die ons voorgingen.” Botter: “Ook ik heb het hele proces als zeer positief ervaren. Het is een mooi aanbod om het op deze manier te doen; niet alleen door een procesbegeleider die het project trekt, maar iemand vanuit de VNG die inhoudelijk toetst hoe het gaat en die erop toeziet dat er wat gebeurt met de resultaten van de scan.”

Op dit moment legt Scalzo namens de begeleidingscommissie de laatste hand aan het adviesrapport voor de commissie bestuur en zodra het op de collega-agenda staat worden de resultaten en verbeteracties in een publieksversie naar buiten gebracht. Aan het eind van de coalitieperiode, in 2022, zal de quick scan worden herhaald, om te meten wat de verschillen zijn en of de uitgevoerde acties resultaat hebben gehad.

Kanttekening
Zouden ze de Quick Scan aanraden aan andere gemeenten? “Zeker!”, klinkt het van twee kanten. “Het is heel prettig om als nulmeting te gebruiken”, zegt Botter. Scalzo: “Als je als gemeente zoekend bent naar een programma op het gebied van het vernieuwen van de lokale democratie, is dit een heel mooie eerste stap is om ermee aan de slag te gaan. Je kunt meteen met vier doelgroepen in gezamenlijkheid een agenda opstellen.”
Botter: “Om toch nog een kritische kanttekening te plaatsen, wil ik nog wel kwijt dat ik de enquête wel erg lang vind. Mensen met een lagere opleiding zullen hier niet aan beginnen, en dat vertekent het eindresultaat. Toch staat voorop dat de Quick Scan Lokale Democratie een geweldige manier is om in één oogopslag te zien hoe burgers, ambtenaren, college en raad aankijken tegen het democratisch gehalte van de gemeente.”

Meld je aan!
Ook enthousiast geworden om gratis en met ondersteuning van Democratie in Actie de stand van jouw lokale democratie te peilen? Meld je dan aan bij Agatha Oostenbrug via diaservicepunt@vng.nl of lees meer op de website van Democratie in Actie.