“Hoe geven we de lokale digitale democratie van de toekomst samen vorm?”

Afzender Open OverheidDatum 24-10-2019

Maak kennis met Lokale Digitale Democratie!

In gesprek met projectleider Koos Steenbergen over Lokale Digitale Democratie, actiepunt en onderdeel van het derde Actieplan Open Overheid. Tevens is digitale democratie ook een ontwikkeltraject van Democratie in Actie.

Wat is jouw beeld van een Open Overheid?
Een Open Overheid is voor mij een overheid die open staat voor de inbreng van inwoners. Een overheid kan tenslotte alleen bij gratie van haar inwoners opereren. Het is daarom belangrijk dat inwoners zeggenschap hebben over het beleid van hun overheid.

Daarnaast is een Open Overheid transparant over wat zij doet. Je zou de overheid kunnen zien als de grootste crowdsourcing organisatie die er is. Inwoners van Nederland betalen allemaal belasting en zij moeten de overheid dus effectief – en bij voorkeur op eenvoudige wijze – kunnen controleren.

“Met dit actiepunt onderzoeken we hoe we samen de lokale digitale democratie van de toekomst kunnen vormgeven.”

Hoe sluit het actiepunt Lokale Digitale Democratie aan bij Open Overheid?
Een belangrijk deel van dit actiepunt gaat over digitale vormen van participatie. Digitale participatietools bieden inwoners de mogelijkheid om mee te praten en kunnen inwoners zeggenschap geven over lokale besluit- en beleidsvorming. Met dit actiepunt onderzoeken we hoe we samen de lokale digitale democratie van de toekomst kunnen vormgeven.

Hoe kwam dit actiepunt tot stand?
Het ministerie van BZK vindt al langer dat we na moeten denken over nieuwe vormen van participatie. Vanuit het samenwerkingsprogramma ‘Democratie in Actie’ onderzoeken en stimuleren we daarom nieuwe manieren om inwoners te betrekken en mee te laten doen. De meer traditionele vormen van participatie, bijvoorbeeld inspraakavonden bij gemeente- en/of buurthuizen, zijn vaak onvoldoende inclusief en daarbij vaak reactief.

Hoe ziet jullie aanpak eruit?
Voor het nader onderzoeken en (uit)testen van de toegevoegde waarde van (open source) digitale participatiemiddelen is een proeftuin gestart. Gemeenten die werk willen maken van digitale participatie kunnen, onder bepaalde voorwaarden, deelnemen aan de proeftuin. Gemeenten helpen elkaar door ervaringen te delen over hoe je een digitale tool op de juiste manier gebruikt: hier zitten namelijk heel wat haken en ogen aan. We moeten leren welke vraagstukken zich voor digitale tools lenen en waar je ze voor kan inzetten. Specifieke kennis over het gebruik van digitale tools is nog schaars. Het is daarom van belang dat gemeenten samenwerken, zodat deze kennis gedeeld wordt.

“Gemeenten helpen elkaar door ervaringen te delen over hoe je een digitale tool op de juiste manier gebruikt.”

Wat is een digitale proeftuin precies?
In samenwerking met ICTU is voor de proeftuin een digitale omgeving ingericht op Pleio, een online samenwerkingsplatform. Op dit platform kunnen gemeenten elkaar vinden, elkaar vragen stellen en op verschillende manieren van en met elkaar leren.

In hoeverre hebben jullie bij dit actiepunt met weerstand te maken?
Digitale participatie is nog een niche onderwerp. Op bepaalde beleidsterreinen willen gemeenten participatie bevorderen. Maar of dit dan op een digitale manier zou moeten zijn, wordt vaak nog niet verkend. Het is ook niet de bedoeling om alle bestaande participatietechnieken over boord te gooien. We willen vooral verkennen welke andere technieken een goede optie zijn om participatie een boost te geven.

Digitale participatie is ook geen wondermiddel en je doet het er niet even bij. Het is een hele klus om digitale participatie goed voor elkaar te krijgen. Wat je in ieder geval nodig hebt zijn bestuurlijk draagvlak, projectmiddelen en enthousiaste mensen die enige basiskennis hebben (of willen vergaren) op IT-terrein. Bij veel gemeenten zijn deze ingrediënten (nog) niet altijd aanwezig. Ik zie het als de rol van het ministerie van BZK om gemeenten met ambities op dit punt te helpen om aan deze – en aan andere – randvoorwaarden invulling te geven.

“Digitale participatie is geen wondermiddel en je doet het er niet even bij.”

Het actiepunt bestaat uit twee delen, kun jij hier meer over vertellen?
Het eerste deel van het actiepunt bestaat uit het inrichten van de proeftuin. Daarnaast zijn we met het kennisnetwerk lokale digitale democratie gestart. Hierin denken we samen met lokale overheden na over de lokale digitale democratie van de toekomst. Centraal staat daarbij de vraag: welke kansen en belemmeringen zijn er voor jouw rol (als raadslid, ambtenaar, bestuurder, griffier en/of burger) in de lokale digitale democratie van de toekomst?

We gaan samen aan de slag met onder andere de formulering van een ‘manifest’ (werktitel) waarin we gezamenlijke uitgangspunten formuleren. Dit kan uiteindelijk de richting aangeven waarin lokale overheden aan de digitale democratie van de toekomst werken.

Wat zijn uitdagingen van het actiepunt?
Het (samen)werken met open source programma’s vereist – zo nu en dan – een andere werkwijze door overheden. We zijn nog volop aan het ontdekken hoe we dit gezamenlijk het beste vorm kunnen geven.

Ook digitale inclusie is een uitdaging. Kan iedereen wel digitaal participeren? We moeten onze ogen daarom zeker niet sluiten voor de belemmeringen die digitale tools met zich meebrengen.

“Ook digitale inclusie is een uitdaging. Kan iedereen wel digitaal participeren?”

In hoeverre betrekken jullie inwoners bij de plannen voor digitale democratie?
We drukken gemeenten op het hart om vooral na te denken over de eindgebruiker. Inwoners betrekken bij het ontwerpen van een participatietool, is vaak een stap die wordt overgeslagen.

Daarnaast is het belangrijk om na te denken over de vraag die je voorlegt. Welk vervolg kun je eraan geven? En welke invloed heeft het op de beleids- en besluitvorming. Daarnaast is de gebruiksvriendelijkheid van de tool van groot belang. Het is daarom goed om inwoners al vanaf het begin bij het proces te betrekken, zodat zij de tool kunnen testen.

Wat wil je zelf graag leren van dit actiepunt?
Ik wil graag leren hoe je intergemeentelijke samenwerking het beste kunt organiseren. Gemeenten beschikken over enorme wil, kennis en kunde, maar toch wordt het wiel vaak opnieuw uitgevonden. Wat is de beste manier om dit goed te organiseren? Gemeenten verschillen soms veel van elkaar, maar bepaalde maatschappelijke opgaven spelen in elke gemeente een rol. Het gebruik van techniek maakt het mogelijk om snel op te schalen. Hoe je dit kunt doen en hoe je op een open source manier samenwerkt, dat wil ik graag leren!

Ook wil ik graag ervaren op wat voor manier digitale participatie kan werken. Er zijn al veel buitenlandse voorbeelden, maar ik ben vooral erg benieuwd naar hoe dit in Nederland vorm krijgt. Ik heb er veel vertrouwen in en ben heel nieuwsgierig naar de resultaten van de proeftuin.

“Het is interessant om te onderzoeken waarom participatie bij de ene gemeente wel werkt en bij de andere niet.”

Hoe groot is de behoefte aan directe democratie?
Het is interessant om te onderzoeken waarom participatie bij de ene gemeente wel werkt en bij de andere niet. Ook verschilt de mate van participatie en betrokkenheid per thema. Met dit actiepunt hopen we verder te onderzoeken hoe groot de behoefte aan directe democratie is. De vraag is natuurlijk altijd: bieden overheden te weinig mogelijkheden aan of vragen inwoners er te weinig naar en laten ze het links liggen?

Jullie bekijken dus het hele participatieproces bij dit actiepunt?
Inderdaad, de vraagstukken die ik noemde komen inderdaad allemaal aan bod als je nadenkt over digitale participatie. Daar horen technische vragen bij, maar ook algemene vraagstukken over participatie.

De samenleving verandert continue, net als de techniek. Deze veranderingen vragen om een overheid die zichzelf blijft bevragen, een overheid die meebeweegt en een overheid die blijft onderzoeken wat werkt voor haar inwoners.

Meer weten over het actiepunt Lokale Digitale Democratie?

  • Lees meer over wat er op het programma staat en houd open-overheid.nl in de gaten voor nieuws over de volgende bijeenkomst.
  • Bekijk de pagina Lokale Digitale Democratie.
  • Bekijk de video waarin Koos Steenbergen in een notendop vertelt wat het actiepunt Lokale Digitale Democratie inhoudt.