Afgestofte rapporten 4 – Het CLEAR-model als zelfscan voor burgerparticipatie

Datum 11-07-2019

In 2005 gaf de Raad van Europa opdracht om een instrument te ontwikkelen, dat inzicht gaf in burgerparticipatie op lokaal niveau. Het doel was om gemeenten handvatten te bieden om participatie van inwoners te bevorderen. Gerry Stoker, Vivien Lowndes en Lawrence Pratchett ontwikkelden hiervoor het CLEAR-model en testten deze gedurende drie jaar in heel Europa. Vanuit Nederland deden vijf gemeenten mee: Dantumadeel, Deurne, Zoetermeer, Arnhem en Utrecht. Sinds 2008 is het instrument voor iedereen beschikbaar.

Wat is het CLEAR-model?

CLEAR is een acroniem, dat voor de volgende onderdelen staat:

  • Can citizens participate?
    De ‘can do’-factor heeft betrekking op het vermogen van inwoners om mee te doen: hebben zij de vaardigheden, de competenties en zelfvertrouwen om te participeren? De laatste jaren is meerdere keren gewezen op het belang van deze factor, onder meer door het SCP, de WRR en de Nationale Ombudsman. Gemeenten kunnen participatie vergroten door inwoners ‘op te leiden’ (bijvoorbeeld door het aanbieden van cursussen) en de nodige middelen te verschaffen.
     
  • Do they Like to participate?
    De ‘like to’-factor heeft betrekking op de binding van inwoners met hun gemeenschap. Participatie vindt vooral daar plaats waar een sterk gemeenschapsgevoel aanwezig is. Door de sociale cohesie in een gemeenschap te verhogen kan ook de participatie worden vergroot. Daarbij komt natuurlijk meteen de vraag naar voren hoe deze sociale cohesie dan kan worden vergroot.
     
  • Are they Enabled to participate?
    De ‘enabled to’-factor heeft betrekking op de toegang van inwoners tot netwerken die inwoners in staat stellen te participeren, zoals de aanwezigheid van een krachtig maatschappelijk middenveld. Deze factor gaat ervan uit dat inwoners vooral ook via intermediaire organisaties participeren. Niet onterecht, want vaak zien we inwoners zich rond vraagstukken organiseren. Gemeenten kunnen dan ook deze lokale participatie vergroten door maatschappelijke organisaties en groeperingen te faciliteren en subsidiëren.
     
  • Are they Asked to participate?
    De ‘asked to’-factor heeft betrekking op de vraag of inwoners worden gevraagd of aangesproken om te participeren. Deze factor moet niet onderschat worden. Het gevoel dat de mening van inwoners gewild is, is een katalysator politiek te participeren. Bij dit element uit het CLEAR-model staat ook de vraag centraal wat het aanbod aan instrumenten is bij gemeenten om te participeren: Zijn er mogelijkheden om referenda te houden, de gemeente uit te dagen (Right to Challenge of Challenge) of burgerpanels te organiseren, om er maar enkele te noemen.
     
  • Are they Responded to if they do participate?
    De ‘responded to’-factor heeft betrekking op de wijze waarop gemeenten omgaan met de inbreng van inwoners. Onterecht wordt dit element bij burgerparticipatie vaak onderschat. Het is niet alleen belangrijk terug te koppelen wat er met de resultaten gebeurt, maar tevens om waardering uit te spreken voor de betrokkenheid van die inwoners en te leren hoe het een volgende keer beter kan. Inwoners zijn vaak door een uitnodigende houding van de gemeente gemotiveerd een volgende keer weer mee te doen. Een belangrijke beleidsuitdaging voor gemeenten is dan ook echt werk te maken van de responsiviteit naar inwoners.
     
    In een schema ziet het CLEAR-model er als volgt uit:
     

 

Sleutelfactoren voor burgerparticipatie

Uitdagingen voor gemeenten

Can do

Vermogen van inwoners om deel te nemen,
zoals debatvaardigheden, kennis van beleidsprocessen et cetera

Training, opleiding en feitelijke ondersteuning van (groepen) inwoners die mee willen doen

Like to

Aanwezigheid gemeenschapsgevoel en
sociaal kapitaal

Gemeenschapsontwikkeling, opbouwen van sociaal kapitaal

Enabled to

Aanwezigheid van maatschappelijk middenveld en intermediaire organisaties

Faciliteren en subsidiëren van maatschappelijk middenveld; Bevorderen relatie tussen inwoners en maatschappelijke organisaties

Asked to

Mogelijkheden bieden aan inwoners deel te nemen;
Actief inwoners vragen of uit nodigen mee te doen

Creëren van instrumenten om inwoners te betrekken

Responded to

Opvolging geven aan de uitkomsten van burgerparticipatie

Versterken van de responsiviteit van de politiek-ambtelijke organisatie

De waarde van het CLEAR-model

De voornaamste waarde van het CLEAR-model is de brede kijk op burgerparticipatie. Het gaat in het CLEAR-model niet alleen om wat de gemeente doet om inwoners te betrekken of in hoeverre de gemeente open staat voor maatschappelijke initiatieven, maar juist ook om de vraag of inwoners de vaardigheden hebben om te participeren en in hoeverre er sprake is van een gemeenschap. Het is immers belangrijk om niet alleen stil te staan bij de vraag hoe we inwoners kunnen betrekken bij de politiek en het beleidsproces, maar ook stil te staan bij de vraag waarom inwoners eigenlijk mee willen doen. Daarnaast is het CLEAR-model een relatief eenvoudig analyse-instrument, waarmee gemeenten zelf – vanuit verschillende perspectieven – aan de gang kunnen. Helaas is het CLEAR-model zelf uiteindelijk weinig toegepast in Nederland. Dit betekent echter niet dat het geen zinvol instrument is. Elementen van het model kunnen nog steeds worden toegepast op andere instrumenten die op dit moment beschikbaar zijn om de kracht van de lokale democratie te meten.

Afsluitend: de Quick Scan Lokale Democratie

Vanuit Democratie in Actie is een breder instrument ontwikkeld om inzicht te krijgen in de sterke en zwakke kanten van de lokale democratie, de Quick Scan Lokale Democratie. Gemeenten kunnen hier nu al gebruik van maken, waarbij continu gewerkt wordt aan de verbetering van het instrument door de nieuwe inzichten die opgedaan worden. Heeft u interesse om gebruik te maken van de Quick Scan of wilt u hier meer informatie over, dan kunt u contact opnemen met Agatha Oostenbrug via diaservicepunt@vng.nl.